تولیدات علمی ایران؛ رشد کمّی بدون توجه به کیفیت است ۱۴ بهمن ۱۳۹۴

تولیدات علمی ایران؛ رشد کمّی بدون توجه به کیفیت است

رییس پایگاه استنادی علوم جهان اسلام با اشاره به تأکید اسناد بالادستی کشور بر مرجعیت علمی ایران در جهان، شاخص‌های کیفی کنونی پژوهش را در تضاد با این هدفگذاری دانست و گفت: با این وضعیت نمی‌توانیم این ادعا را به سرعت تحقق بخشیم و راه طولانی در پیش داریم.

ایردن، پایگاه دندان‌پزشکی

دکتر محمد جواد دهقانی در سمینار "ارتقای کیفیت پژوهش و تولیدات علمی" که در دانشگاه شهید چمران برگزار شد، با تبریک فرارسیدن سالروز پیروزی انقلاب اسلامی و دهه فجر و همچنین گرامیداشت یاد و خاطره شهدای انقلاب، به وضعیت کیفی و کمی پژوهش و تولیدات علمی کشور در سطح جهان اشاره و اظهار کرد: در کشورهای پیشرفته و توسعه‌یافته شاخص‌های هفت کشور برتر از نظر اقتصادی با شاخص‌های علمی و پژوهشی آنها همخوانی دارد که نشان‌ می‌دهد پژوهش و فناوری می‌تواند در توسعه کشور نقش‌آفرینی کند.

وی خاطرنشان کرد: به همین دلیل در سال‌های اخیر در اسناد بالادستی کشور توجه ویژه‌ای به این موضوع شده و سیاست‌های نظام و نقشه جامع علمی کشور در این راستا تدوین شده است؛ در سند چشم‌انداز و نقشه جامع علمی کشور جایگاه ما در علم و پژوهش جهان مورد توجه قرار گرفته و موضوع مرجعیت علمی و جایگاه اول علمی منطقه و جهان اسلام دیده شده است.

رئیس مرکز منطقه‌ای اطلاع‌رسانی علوم و فناوری با اشاره به این‌که این مسائل در سیاست‌های کلی علم و فناوری ابلاغی از سوی مقام معظم رهبری در سال گذشته نیز مورد تأکید قرار گرفته است، افزود: در همه این برنامه‌ها و اسناد بالادستی بر مرجعیت علمی، اثربخشی اقتصادی دانشگاه‌ها و تحول در تعاملات یا دیپلماسی علمی تأکید شده است و براین اساس ساختار نظام آموزشی نیز باید تغییر کند.

دهقانی تصریح کرد: آنچه در نهایت در سیاست‌های کلان کشور دنبال می‌شود تبدیل تولیدات علمی به فناوری و ثروت است؛ به عبارت دیگر در سیاست‌های کلان علمی و فناوری چهار موضوع مرجعیت علمی، میزان اثرگذاری اقتصادی، دیپلماسی علمی و تولید فناوری مورد سنجش قرار می‌گیرد، در حال حاضر این چهار شاخص در وزارت علوم به‌گونه‌ای تدوین شده و قرار است به دانشگاه‌ها ابلاغ شود.

وی در مجموع محور اصلی مدنظر در تولید علم و فناوری را مرجعیت و دیپلماسی علمی عنوان و با معرفی ابزارهای علم‌سنجی تصریح کرد: ساده‌ترین ابزار برای سنجش عملکرد افراد، دانشگاه‌ها و کشورها در مقوله تولیدات علمی، تعداد مقالات منتشره است. این ابزار در 10 سال اخیر به‌طور مکرر استفاده شده و جایگاه کشورمان بر اساس آن مورد ارزیابی قرار گرفته است؛ همچنین عملکرد دولت‌ها در موضوع علم و فناوری با این ابزار محک زده شده است.

سرپرست پایگاه استنادی علوم جهان اسلام با اشاره به وضعیت تولید علم کشور بر اساس داده‌های پایگاه اسکوپوس، خاطرنشان کرد: رتبه تولید علم کشور در سال‌ 2014، 16 بوده و در 2015 نیز این جایگاه حفظ‌شده است. در سال 2015 درمجموع 43 هزار مدرک علمی به‌نام ایران در این پایگاه ثبت‌شده است که کشور بالاتر از ما هلند با 54 هزار مدرک و کشورهای بعد از ما سوئیس، تایوان و ترکیه به ترتیب با 41 هزار، 40 هزار و 39 هزار مدرک علمی هستند.

دهقانی رتبه تولید علم کشور در پایگاه ISI را نیز در سال‌های 2014 و 2015 ، 21 اعلام کرد و افزود: گفته می‌شود که رشد کمی تولید علم در کشور متوقف‌ شده است اما تعداد مقالات ثبت‌شده نشان می‌دهد که وضعیت کشور بد نیست. ازنظر رشد تعداد استنادات در سال 2014 نسبت به 2013 رشد 8 دهم درصدی و ازنظر تعداد مقالات نیز در این مدت رشد 4.5 درصدی حاصل‌شده است و اتفاقاً کشور از لحاظ رشد کمی تولید علم در دنیا در رتبه چهارم قرار دارد.

وی ادامه داد: این در حالی است که کشورهایی مثل کانادا، آمریکا، هلند، فرانسه و .. نسبت به 2013 رشد منفی را تجربه کردند اما روسیه با رشد کمی 14 درصد در رتبه اول دنیا از این نظر قرار گرفت و کشورهای هند، چین و ایران نیز به ترتیب با رشد 10، 6 و 4.5 درصد در رتبه‌های دوم تا چهارم جای گرفتند؛ همچنین شاخص ارجاع به هر مقاله برای کشورمان 0.37 درصد و شاخص H-Index نیز 180 بوده درحالی‌که کشور بعدی، سوئیس دارای اچ ایندکس 686 است. این شاخص البته برای کل دوره زمانی در پایگاه اسکوپوس محاسبه‌شده است.

رئیس مرکز منطقه‌ای اطلاع‌رسانی علوم و فناوری با اشاره به این‌که حتی کشورهای ترکیه و تایوان نیز در این شاخص از ما بالاتر هستند، افزود: اگرچه ازنظر تولید علم در رتبه 16 جهان قرار داریم اما وضعیت کشور ازنظر تعداد ارجاع به مدارک علمی و H-Index چندان خوب نیست و دانشگاه‌های آسیا نیز اغلب در شاخص H-Index در محدوده 200 به بالا قرار می‌گیرند.

دهقانی تصریح کرد: متوسط تعداد استناد به هر مدرک علمی در پنج سال اخیر در پایگاه اسکوپوس نیز برای کشورمان 2.8 و این شاخص برای کشورهای پاکستان، ترکیه و هند 2.7 بوده، درحالیکه متوسط تعداد استناد به مقالات سوئیس 7.9 است که در رتبه دوم جهان قرار دارد.

وی با تأکید بر لزوم توجه بیشتر به این مسأله گفت: اکنون کشور ازنظر شاخص استناد به مقالات در رتبه 62 جهان قرار دارد؛ کره جنوبی در رتبه 37 است. البته ازنظر تعداد استنادات به ازای هر مقاله در رشته ریاضی تقریباً با نرم جهانی در یک سطح هستیم اما در رشته‌های فنی و مهندسی این رقم کمتر است. در رشته میکروبیولوژی فاصله بسیار بیشتر و در حوزه علوم پزشکی و بالینی نیز تقریباً همین‌طور است. در شیمی نیز که محققان زیادی در کشور وجود دارد با نرم جهانی فاصله زیادی داریم.

سرپرست پایگاه استنادی علوم جهان اسلام با اشاره به‌کل مدارک ثبت‌شده ایران در پایگاه اسکوپوس تصریح کرد: این رقم 287 هزار و 10 مدرک با 1.5 میلیون استناد در پایگاه اسکوپوس و برای پایگاه ISI نیز 238 هزار و 907 مدرک علمی با یک‌میلیون و 16 هزار استناد است. متاسفانه مشکلی که مشاهده می‌کنیم این است که در پایگاه اسکوپوس 48 درصد از کل مقالات تولید کشور حتی یک استناد دریافت نکرده‌اند که این رقم در پایگاه ISI نیز 40 درصد است.

دهقانی همچنین با اشاره به وضعیت کشور در مقالات پر استناد و داغ دنیا به‌عنوان شاخص‌های کیفی تصریح کرد: حد آستانه تعداد استناد به این مقالات در رشته‌های موضوعی و سال‌های مختلف متفاوت است. به همین دلیل در ارزیابی‌های پژوهشی باید این موضوع لحاظ شود. بر این اساس ضرایب نرمال‌شده تعریف می‌شود که بتوان محققان رشته‌های مختلف را ازنظر عملکرد پژوهشی مقایسه کرد.

وی ادامه داد: به‌طور مثال شاخص ضریب تأثیر نرمال‌شده بر اساس رشته (FWCI) نشان می‌دهد که هر فرد، دانشگاه یا کشور در حوزه موضوعی خود در یک بازه زمانی چگونه عمل کرده است. بنابراین این شاخص‌ها باید در کنار هم قرار گیرد و سپس عملکرد سنجیده شود. در موضوع مرجعیت علمی باوجود شاخص‌های کنونی کشور نمی‌توانیم چنین ادعایی داشته باشیم و حداقل راه طولانی در پیش داریم. در بازه 2010 تا 2014، 14.6 درصد کل استنادهای دنیا متعلق به 10 دانشگاه برتر بوده و آمریکا 40 درصد کل استنادهای جهان را به خود اختصاص داده است.

رئیس مرکز منطقه‌ای اطلاع‌رسانی علوم و فناوری خاطرنشان کرد: پس از آمریکا، انگلیس، آلمان، چین و فرانسه قرار می‌گیرند و سپس دانشگاهی مانند هاروارد قرار دارد که کل استنادات آن از کشوری مانند سوئیس بیشتر است. کشور ما از این منظر در جایگاه خوبی قرار ندارد بنابراین مرجعیت علمی به کمیت نیست بلکه به کیفیت است.

دهقانی بابیان راهکارها، شبکه‌سازی را مهم‌ترین عامل در موضوع پژوهش دانست و عنوان کرد: باید به موضوع پژوهش به‌صورت یک فرآیند گروهی نگاه کنیم و حرکت‌ها و کارهای علمی را به اشتراک بگذاریم و افراد، دانشگاه‌ها و کشور را معرفی کنیم که بستر آن استفاده از اینترنت است.

وی با بیان این‌که تحقیقات شبکه‌ای نیز نیاز به هیچ‌گونه هزینه‌ای ندارد اما تولیدات ما را معرفی می‌کند، گفت: تجربه نشان داده که استفاده از تحقیقات شبکه‌ای هم در موضوع استنادات و ارجاع دهی به مقالات و هم معروفیت دانشگاه به‌عنوان یکی از شاخص‌های ارزیابی، بسیار مؤثر است.

سرپرست پایگاه استنادی علوم جهان اسلام استفاده از شبکه‌های Linked-In و Google Scholar را در ارتقای جایگاه دانشگاه از نظر کیفی‌ مؤثر توصیف کرد و با بررسی تأثیر انتخاب مجلات کیفی در استنادهای علمی، افزود: در پایگاه‌های استنادی مجلات بر اساس ضریب تأثیر به چهار چارک تقسیم می‌شوند که سهم هر چارک در تعداد استنادها در بازه زمانی 2012 تا 2014 به ترتیب برای چارک‌های اول تا چهارم 66، 20، 9 و 5 درصد بوده است؛ این امر نشان‌ می‌دهد مقالات با ضریب تأثیر بالاتر تعداد ارجاعات بیشتری دریافت می‌کنند.

دهقانی بابیان این‌که اکنون یک درصد برتر مقالات دنیا 16 درصد کل استنادات را دریافت می‌کنند که شامل 57 میلیون استناد است، ادامه داد: این امر در مرجعیت علمی بسیار مهم است. نیم درصد از کل تولیدات علمی ما در مقالات یک درصد برتر قرار می‌گیرند که حدود 1000 مقاله است و 4 دهم درصد از کل مقالات پر استناد دنیا را شامل می‌شود.

وی همچنین به موضوع پراکندگی کمیت و کیفیت تولید علم در دانشگاه‌های مختلف کشور اشاره کرد و اظهار داشت: معمولاً بیش از 50 درصد مقالات تولیدی کشور در 20 درصد پایین تعداد استنادات قرار می‌گیرند که نشان‌دهنده رشد کمی بدون توجه به کیفیت است. به همین دلیل لازم است سیاست‌های دانشگاه‌ها برای هدایت پژوهش به مجلات برتر تدوین شود.

رئیس مرکز منطقه‌ای اطلاع‌رسانی علوم و فناوری با اشاره به موضوع بهره‌وری علمی به‌عنوان متوسط سالانه تعداد مقالات برای هر عضو هیئت‌علمی تصریح کرد: این شاخص برای دانشگاه‌های تربیت مدرس، تهران، فردوسی مشهد، شیراز و شهید چمران به ترتیب 7، 3.5، 3.9، 3.2 و 1.8 است. البته از نظر سرانه مقالات به ازای هر عضو هیئت‌علمی در پایگاه ISC وضعیت دانشگاه شهید چمران مشابه شیراز، علم و صنعت، الزهرا و شاهرود است.

دهقانی همچنین به بیان مقایسه‌ای از وضعیت آماری چند دانشگاه برتر دنیا پرداخت و با تأکید بر در نظر گرفتن شاخص‌های فعالیت بین‌المللی ادامه داد: باید به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی شود که اثرگذاری علمی کشور افزایش پیدا کند و بیشتر ارتقای کیفیت پژوهش دنبال شود؛ در دیپلماسی علمی نیز باید کارهای مشترک در دستور کار دانشگاه‌ها قرار گیرد.

وی افزود: در موضوع بازکردن جبهه‌های تحقیق یا مرزهای دانش اکنون چین حرف اول را می‌زند اگرچه آمریکا ازنظر تعداد مقالات یا استنادات جایگاه بالاتری دارد.

دهقانی گفت: دانشگاه شهید چمران نیز از ظرفیت‌های بسیار خوبی برخوردار است و معتقدم با یک برنامه‌ریزی منسجم می‌تواند جایگاه واقعی خود را پیدا کند.

در پایان این سمینار، شانزدهمین شاخه مرکز منطقه‌ای اطلاع‌رسانی علوم و فناوری در دانشگاه‌های کشور، در محل کتابخانه مرکزی دانشگاه شهید چمران اهواز به‌طور رسمی افتتاح شد.


Tags: رتبه بندی دانشگاه ها, تولید علمی
منبع:  ایردن | ایسنا

بازگشت به فهرست


 
متن پیام*
Upload files and imagesDrag files here to upload
Drag files here
هیچ نوشته ای یافت نشده است.
Send Cancel
محافظت در مقابل ربات اسپم (کپچا)
بارگذاری تصویر